10 Mea Manaia e uiga ia Hagia Sophia

Hagia Sophia, i le fatu o Istanbul, na fausia i totonu 537 AD i lalo o le Malo o Byzantine. I luga atu o le 1,500 tausaga, sa avea o se falesa, faletapuai, ma falemataaga. O lona fa'ato'aga tele ma mosaics e fa'atotonugalemu ai so'o se tasi o lo'o su'eina Fa'amatalaga Manaia Hagia Sophia. I aso nei, i le avea ai o se nofoaga UNESCO, o loʻo faʻatusalia ai Istanbul ma measina o le lalolagi, ma o lenei tusiga e faʻasoa 10 Mea Manaia e uiga ia Hagia Sophia.

1. Ose Fauga Tulaga Tutu mo le 1,500 Tausaga

Hagia Sophia sa faamaeaina i 537 AD i lalo o le poloaiga a le Emeperoa Justinian I. O lona fausiaina e tusa ma le lima tausaga, lea sa matua ese le saoasaoa pe a fua i tapulaa inisinia o le taimi. E ui lava i mafuiʻe, taua, ma le tele o senituri o le faaleagaina, o loo tumau pea i aso nei.

O lenei fale matagofie sa lē gata o se faailoga o le Emepaea o Byzantine, ae sa manatu foʻi o se fausaga ma inisinia ofoofogia i Sasaʻe ma Sisifo. E faitau afe tagata faigaluega, tufuga, ma inisinia na saosaolaumea i le fausiaina.

I le talafaasolopito atoa, e tele tagata na faamemelo i lona mamalu. I le vaitaimi o le Ottoman, na faʻasaoina, tausia, ma faʻatamaoaigaina i faʻaopoopoga eseese.

i aso nei, Hagia Sophia tumau pea le tasi o Istanbul sili ona asiasi fa'ailoga, fa'amatala le tala e le gata i le taimi ua tuana'i ma le taimi nei.

totonu o se fale tele e tele faamalama
Ata mai le Faiz Malkani on Unsplash

2. O Se Dome e Luitau ai le Lagi

Faatasi ai ma lona 56 mita le maualuga ma 31 mita le lautele, O Hagia Sophia o le pito sili ona telē i le lalolagi i le taimi na fausia ai.

O le fa'ato'aga na lagolagoina e pou tutotonu ma fa'ailoga, fa'atupuina uma le malosi ma le matagofie fa'alelei. O lenei metotia sa suatia le eleele mo lona taimi ma musuia isi fausaga tetele.

Ona o mafui'e, na toe fa'aleleia ma toe fa'amalosia le fa'ato'aga i le tele o taimi. E mataʻina, na faʻamalosia e Mimar Sinan lona fausaga i le 16th seneturi, faʻamautinoa lona tumau.

E oo lava i aso nei, o tagata asiasi o loo tutū i lalo ifo o le tumutumu o loo tepa aʻe i luga ma le maofa, ma lagonaina le siʻosiʻomaga faalelagi na te faia.

fale sima pa'epa'e ma uliuli ile ao
Ata mai le Raimond Klavins on Unsplash

3. Toe Fausia Faatolu i luga o le nofoaga e tasi

O le falesa muamua i luga o lenei saite na fausia i totonu 360 AD, ae na faaleagaina i taimi o vevesi ma afi.

Le lua Hagia Sophia sa feagai ma se tulaga faapena i le taimi o le Nika Revolt i le 532. Ina ua mavae lenei faatafunaga, Emeperoa Justinian na tonu e fausia se fausaga e sili atu ma sili atu ona maufetuunaʻi.

Le taimi nei Hagia Sophia o le taunuuga lea o le vaega lona tolu o le fausiaina, ua fuafuaina ina ia lapoa ma malosi atu nai lo ona muamua.

O lenei tala o le toe fausia faatolu e fai Hagia Sophia o se faailoga moni o le maufetuuna'i ma le toe fanauina.

se vaaiga o se faletapuai e ui atu i se ala faaofuofu
Ata mai le Ibrahim Uzun on Unsplash

4. Tufuga Fa'ata'ita'i A'o Luma atu o Latou Taimi

O le au faufau i tua o Hagia Sophia o Anthemius o Tralles ma Isidoros o Meletus. O Anthemius o se tagata poto i le matematika, ma o Isidoros o se inisinia, e lauiloa uma i la latou matata.

O latou tomai tu'ufa'atasia na i'u ai i se fale sa matua fa'alelei ma matagofie fa'alelei. O le tumutumu tele e tu e aunoa ma se pa'u o le faamaoniga lea o lo latou atamai.

O mea na maua mai i le isi itu o le Emepaea o Roma - maamora lanumeamata mai Thessaly, maamora piniki mai Afyon, ma maa samasama mai Suria.

O lenei ituaiga na fatuina ai se tuufaatasiga tele o lanu ma lanu i totonu.

fale sima enaena ma paepae i lalo o le lagi lanumoana i le ao
Ata mai le Raimond Klavins on Unsplash

5. Mai le Lotu i le Mosque

Sa avea Hagia Sophia ma ekalesia sili ona taua i Byzantium mo 916 tausaga, e fai ma totonugalemu o le Lotu Orthodox.

I le 1453, ina ua uma le faatoilaloina o Constantinople, na liua ai e Sultan Mehmed II i se faletapuai, ma faailogaina ai se suiga taua faaleaganuu ma tapuaiga.

I le vaitaimi o le Ottoman, na faʻaopoopoina elemene faʻa-Islam e pei o le mihrab, minbar, ma le pulelaa, ae o nisi mosaics na ufiufi i le sima.

O lenei suiga na avea ai Hagia Sophia ma taua i le lalolagi Kerisiano ma Isalama.

o se fale tele ma olo ma domes ma Hagia Sophia i tua
Ata mai le Igor Sporynin on Unsplash

6. Natia Agelu mo Seneturi

le serafi agelu mosaics i luga o faʻamaufaʻailoga a Hagia Sophia na ufiufi i le vaitaimi o Ottoman mo le faʻasaoina.

I le 2009, o galuega toe faʻaleleia na faʻaalia atoa ai se tasi o nei mosaics, ma fatuina ai le fiafia tele i le au tusitala faʻasolopito.

O nei mosaics o loʻo faʻaalia ai agelu e ono apaʻau, o loʻo faʻaalia ai le atamai o faatufugaga Byzantine. O lanu ma faʻamatalaga sa tumau pea le manino i le tele o seneturi.

I aso nei, e mafai e tagata asiasi ona faamemelo i nei mosaics i le latalata atu ma talisapaia le faatufugaga o le vaitaimi o Byzantine.

fale sima pa'epa'e ma enaena
Ata mai le Raimond Klavins on Unsplash

7. Faaopoopoina Minarets Mulimuli ane

Ina ua faatoa fausia Hagia Sophia, e leai ni minarets. Na faʻaopoopoina ina ua maeʻa le liua o Ottoman i se faletapuai.

O le uluai minaret na fausia i le taimi o le nofoaiga a Sultan Mehmed II. O le isi tolu na faʻaopoopoina i vaitaimi mulimuli ane, faʻatasi ai ma sao taua mai ia Mimar Sinan.

Na faʻamalosia foi e Sinan faavae o Hagia Sophia, faʻaleleia lona teteʻe atu i mafuie ma faʻamautinoa lona ola mo seneturi.

I aso nei, o minarets o se tasi lea o foliga sili ona mataʻina o le ata o Hagia Sophia.

tagata savavali i luga o le auala latalata i fale sima lanu enaena i le ao
Ata mai le Raimond Klavins on Unsplash

8. 85 Tausaga o se Falemataaga

I le 1935, i lalo o le taʻitaʻiga a Mustafa Kemal Atatürk, na avea ai Hagia Sophia ma falemataaga e faʻasaoina uma lona faʻaKerisiano ma le faʻa-Islam.

I le vaitaimi lea, na aveese ai le sima na ufiufi ai mosaics, ma faaalia ai ata faaKerisiano. Sa tausia lelei fo'i ma le fa'aeteete tusi fa'a-Islam ma elemene faufale.

Na avea Hagia Sophia ma se tafaoga faʻavaomalo faʻavaomalo, faʻasalalau le faitau miliona o tagata asiasi i tausaga taʻitasi.

I le 2020, na toe liua i se faletapuai, ma faaosofia ai talanoaga i le lalolagi atoa.

fale sima enaena i lalo o le lagi lanumoana i le ao
Ata mai le Lewis J Goetz on Unsplash

9. Ose Fuafuaga Fa'ata'ita'i Su'i Eleele

O Hagia Sophia o le fale tele muamua lea e tuʻufaʻatasia uma le basilica ma le ogatotonu o fuafuaga.

O lenei mamanu na tu'uina atu ai i totonu se lagona fa'alautele ae fa'aeaea, ma fa'atupuina ai se fa'aaliga mamana fa'aleagaga.

O le manatu na aafia ai le fausaga o le falesa ma le faletapuai mo le tele o seneturi, faatasi ai ma le tele o faletapuai o Ottoman na ave musumusuga mai Hagia Sophia.

E oo lava i aso nei, tusiata su'esu'e ona fa'afouga fa'avae ma le atamai fa'alelei.

vaipuna i luma o le fale sima enaena i lalo o le lagi puaoa i le ao
Ata mai le Zen zeee on Unsplash

10. Puipuia e UNESCO

I le 1985, o Hagia Sophia, faatasi ai ma nofoaga iloga o Istanbul, na tusia i luga o le Lisi o Measina a le Lalolagi UNESCO.

O lenei fa'ailoga ua fa'amaonia ai lona tulaga o se tasi o 'oa fa'aleaganu'u sili ona taua a le lalolagi.

O le igoa UNESCO e faʻamautinoa ai o galuega faʻasao ma toe faʻaleleia e mulimulitaʻia tulaga faʻavaomalo faʻavaomalo.

I aso nei, ua lauiloa Hagia Sophia e le gata o se 'oa Turkish ae o se tofi faʻasoa o tagata soifua.

o se fale tele ma le tele o tumutumu i luga
Ata mai le Nabil Adham on Unsplash

Tuua se Faamatalaga