Hagia Sophia, i le fatu o Istanbul, na fausia i totonu 537 AD i lalo o le Malo o Byzantine. I luga atu o le 1,500 tausaga, sa avea o se falesa, faletapuai, ma falemataaga. O lona fa'ato'aga tele ma mosaics e fa'atotonugalemu ai so'o se tasi o lo'o su'eina Fa'amatalaga Manaia Hagia Sophia. I aso nei, i le avea ai o se nofoaga UNESCO, o loʻo faʻatusalia ai Istanbul ma measina o le lalolagi, ma o lenei tusiga e faʻasoa 10 Mea Manaia e uiga ia Hagia Sophia.
1. Ose Fauga Tulaga Tutu mo le 1,500 Tausaga
Hagia Sophia sa faamaeaina i 537 AD i lalo o le poloaiga a le Emeperoa Justinian I. O lona fausiaina e tusa ma le lima tausaga, lea sa matua ese le saoasaoa pe a fua i tapulaa inisinia o le taimi. E ui lava i mafuiʻe, taua, ma le tele o senituri o le faaleagaina, o loo tumau pea i aso nei.
O lenei fale matagofie sa lē gata o se faailoga o le Emepaea o Byzantine, ae sa manatu foʻi o se fausaga ma inisinia ofoofogia i Sasaʻe ma Sisifo. E faitau afe tagata faigaluega, tufuga, ma inisinia na saosaolaumea i le fausiaina.
I le talafaasolopito atoa, e tele tagata na faamemelo i lona mamalu. I le vaitaimi o le Ottoman, na faʻasaoina, tausia, ma faʻatamaoaigaina i faʻaopoopoga eseese.
i aso nei, Hagia Sophia tumau pea le tasi o Istanbul sili ona asiasi fa'ailoga, fa'amatala le tala e le gata i le taimi ua tuana'i ma le taimi nei.

2. O Se Dome e Luitau ai le Lagi
Faatasi ai ma lona 56 mita le maualuga ma 31 mita le lautele, O Hagia Sophia o le pito sili ona telē i le lalolagi i le taimi na fausia ai.
O le fa'ato'aga na lagolagoina e pou tutotonu ma fa'ailoga, fa'atupuina uma le malosi ma le matagofie fa'alelei. O lenei metotia sa suatia le eleele mo lona taimi ma musuia isi fausaga tetele.
Ona o mafui'e, na toe fa'aleleia ma toe fa'amalosia le fa'ato'aga i le tele o taimi. E mataʻina, na faʻamalosia e Mimar Sinan lona fausaga i le 16th seneturi, faʻamautinoa lona tumau.
E oo lava i aso nei, o tagata asiasi o loo tutū i lalo ifo o le tumutumu o loo tepa aʻe i luga ma le maofa, ma lagonaina le siʻosiʻomaga faalelagi na te faia.

3. Toe Fausia Faatolu i luga o le nofoaga e tasi
O le falesa muamua i luga o lenei saite na fausia i totonu 360 AD, ae na faaleagaina i taimi o vevesi ma afi.
Le lua Hagia Sophia sa feagai ma se tulaga faapena i le taimi o le Nika Revolt i le 532. Ina ua mavae lenei faatafunaga, Emeperoa Justinian na tonu e fausia se fausaga e sili atu ma sili atu ona maufetuunaʻi.
Le taimi nei Hagia Sophia o le taunuuga lea o le vaega lona tolu o le fausiaina, ua fuafuaina ina ia lapoa ma malosi atu nai lo ona muamua.
O lenei tala o le toe fausia faatolu e fai Hagia Sophia o se faailoga moni o le maufetuuna'i ma le toe fanauina.

4. Tufuga Fa'ata'ita'i A'o Luma atu o Latou Taimi
O le au faufau i tua o Hagia Sophia o Anthemius o Tralles ma Isidoros o Meletus. O Anthemius o se tagata poto i le matematika, ma o Isidoros o se inisinia, e lauiloa uma i la latou matata.
O latou tomai tu'ufa'atasia na i'u ai i se fale sa matua fa'alelei ma matagofie fa'alelei. O le tumutumu tele e tu e aunoa ma se pa'u o le faamaoniga lea o lo latou atamai.
O mea na maua mai i le isi itu o le Emepaea o Roma - maamora lanumeamata mai Thessaly, maamora piniki mai Afyon, ma maa samasama mai Suria.
O lenei ituaiga na fatuina ai se tuufaatasiga tele o lanu ma lanu i totonu.

5. Mai le Lotu i le Mosque
Sa avea Hagia Sophia ma ekalesia sili ona taua i Byzantium mo 916 tausaga, e fai ma totonugalemu o le Lotu Orthodox.
I le 1453, ina ua uma le faatoilaloina o Constantinople, na liua ai e Sultan Mehmed II i se faletapuai, ma faailogaina ai se suiga taua faaleaganuu ma tapuaiga.
I le vaitaimi o le Ottoman, na faʻaopoopoina elemene faʻa-Islam e pei o le mihrab, minbar, ma le pulelaa, ae o nisi mosaics na ufiufi i le sima.
O lenei suiga na avea ai Hagia Sophia ma taua i le lalolagi Kerisiano ma Isalama.

6. Natia Agelu mo Seneturi
le serafi agelu mosaics i luga o faʻamaufaʻailoga a Hagia Sophia na ufiufi i le vaitaimi o Ottoman mo le faʻasaoina.
I le 2009, o galuega toe faʻaleleia na faʻaalia atoa ai se tasi o nei mosaics, ma fatuina ai le fiafia tele i le au tusitala faʻasolopito.
O nei mosaics o loʻo faʻaalia ai agelu e ono apaʻau, o loʻo faʻaalia ai le atamai o faatufugaga Byzantine. O lanu ma faʻamatalaga sa tumau pea le manino i le tele o seneturi.
I aso nei, e mafai e tagata asiasi ona faamemelo i nei mosaics i le latalata atu ma talisapaia le faatufugaga o le vaitaimi o Byzantine.

7. Faaopoopoina Minarets Mulimuli ane
Ina ua faatoa fausia Hagia Sophia, e leai ni minarets. Na faʻaopoopoina ina ua maeʻa le liua o Ottoman i se faletapuai.
O le uluai minaret na fausia i le taimi o le nofoaiga a Sultan Mehmed II. O le isi tolu na faʻaopoopoina i vaitaimi mulimuli ane, faʻatasi ai ma sao taua mai ia Mimar Sinan.
Na faʻamalosia foi e Sinan faavae o Hagia Sophia, faʻaleleia lona teteʻe atu i mafuie ma faʻamautinoa lona ola mo seneturi.
I aso nei, o minarets o se tasi lea o foliga sili ona mataʻina o le ata o Hagia Sophia.

8. 85 Tausaga o se Falemataaga
I le 1935, i lalo o le taʻitaʻiga a Mustafa Kemal Atatürk, na avea ai Hagia Sophia ma falemataaga e faʻasaoina uma lona faʻaKerisiano ma le faʻa-Islam.
I le vaitaimi lea, na aveese ai le sima na ufiufi ai mosaics, ma faaalia ai ata faaKerisiano. Sa tausia lelei fo'i ma le fa'aeteete tusi fa'a-Islam ma elemene faufale.
Na avea Hagia Sophia ma se tafaoga faʻavaomalo faʻavaomalo, faʻasalalau le faitau miliona o tagata asiasi i tausaga taʻitasi.
I le 2020, na toe liua i se faletapuai, ma faaosofia ai talanoaga i le lalolagi atoa.

9. Ose Fuafuaga Fa'ata'ita'i Su'i Eleele
O Hagia Sophia o le fale tele muamua lea e tuʻufaʻatasia uma le basilica ma le ogatotonu o fuafuaga.
O lenei mamanu na tu'uina atu ai i totonu se lagona fa'alautele ae fa'aeaea, ma fa'atupuina ai se fa'aaliga mamana fa'aleagaga.
O le manatu na aafia ai le fausaga o le falesa ma le faletapuai mo le tele o seneturi, faatasi ai ma le tele o faletapuai o Ottoman na ave musumusuga mai Hagia Sophia.
E oo lava i aso nei, tusiata su'esu'e ona fa'afouga fa'avae ma le atamai fa'alelei.

10. Puipuia e UNESCO
I le 1985, o Hagia Sophia, faatasi ai ma nofoaga iloga o Istanbul, na tusia i luga o le Lisi o Measina a le Lalolagi UNESCO.
O lenei fa'ailoga ua fa'amaonia ai lona tulaga o se tasi o 'oa fa'aleaganu'u sili ona taua a le lalolagi.
O le igoa UNESCO e faʻamautinoa ai o galuega faʻasao ma toe faʻaleleia e mulimulitaʻia tulaga faʻavaomalo faʻavaomalo.
I aso nei, ua lauiloa Hagia Sophia e le gata o se 'oa Turkish ae o se tofi faʻasoa o tagata soifua.
